Bunu yukarıdan bakan biri gibi yazmıyorum. Kendimi bu tablonun dışında tutamam. Telefonumda çektiğim günden beri bir kez bile açıp bakmadığım yüzlerce fotoğraf olduğunu biliyorum. Ama son zamanlarda bu alışkanlığın seyahati nasıl değiştirdiğini daha sık düşünüyorum. Hem gezmeyi seven biri olarak, hem de işi başkalarının seyahatlerini tasarlamak olan biri olarak.
Konunun aslında epey eski bir geçmişi var. İngiliz sosyolog John Urry 1990'da yayımladığı The Tourist Gaze kitabında turistin bakışının hiç de masum olmadığını anlatır. Bir yere gitmeden önce oranın nasıl görünmesi gerektiğini zaten biliriz. Kartpostallardan, broşürlerden, filmlerden öğrenmişizdir. Oraya vardığımızda da çoğu zaman yeni bir şey keşfetmeye değil, o beklenen görüntüyü bulmaya çalışırız. Urry bunu yazdığında ne akıllı telefon vardı ne de sosyal medya. Bugünden bakınca söylediklerinin ne kadar güçlendiğini görmek beni biraz tedirgin ediyor.
Susan Sontag ise daha önce, 1977'de yayımlanan Fotoğraf Üzerine'de turist ile fotoğraf makinesi arasındaki ilişkiye dair çok yerinde tespitler yapmıştı. Ona göre fotoğraf çekmek bir deneyimi kanıtlamanın yolu, ama aynı zamanda o deneyimden kaçmanın da bir biçimi olabiliyordu. Yabancı bir yerde ne yapacağını tam bilemeyen insana bir şey yapıyormuş duygusu veriyordu. Bu cümleleri ilk okuduğumda biraz sert bulmuştum. Şimdi o kadar emin değilim.
İşin bilimsel tarafına bakan çalışmalar da var. Fairfield Üniversitesi'nden psikolog Linda Henkel 2014'te bir müzede bir deney yapmış. Katılımcıların bir kısmı eserlere sadece bakıyor, bir kısmı da fotoğraflarını çekiyor. Ertesi gün fotoğraf çekenlerin daha az eser ve daha az ayrıntı hatırladığı görülmüş. Henkel buna fotoğraf çekmenin hafızayı zayıflatma etkisi diyor. Sanki makineye "bunu sen hatırla" demişiz ve zihin de bu işi seve seve bırakmış gibi.
Ama araştırmanın beni asıl düşündüren kısmı başka. Bir eserin belirli bir detayına yakınlaştırıp fotoğrafını çekenlerde bu etki büyük ölçüde ortadan kalkıyor. Yani mesele fotoğrafın kendisi değil. Çekerken gerçekten bakıp bakmadığımız.
Bu ayrımı önemli buluyorum. Çünkü bütün bu konuyu "telefonu bırakın, anın tadını çıkarın" türünden kolay bir öğüde indirgemek mümkün ve bence haksızlık olur. Fotoğraf insanın hatırlama biçimlerinden biri. Yıllar sonra bir kutudan çıkan solmuş bir kare, bütün bir yazı geri getirebilir. İyi fotoğrafçılar da çoğu zaman bir yere herkesten daha uzun bakan insanlardır. Işığı bekler, açıyı düşünür, bir köşede yarım saat dururlar. Onlar için kamera bakmayı kısaltmıyor, uzatıyor.
Fark, bakmak için mi çektiğimiz yoksa çekmek için mi baktığımızda yatıyor.
İkincisi yaygınlaşınca etkisi sadece kişisel deneyimde kalmıyor, mekânların kendisine de yansıyor. Bunun belki en çok konuşulan örneği Avusturya'daki küçük Hallstatt köyü. Köy yıllar içinde dünyanın dört bir yanından gelen ziyaretçilerin aynı noktadan aynı fotoğrafı çektiği bir yere dönüştü. 2023'te kalabalıktan bunalan yerel yönetim, en çok fotoğraf çekilen noktaya manzarayı kapatan ahşap bir perde kurdu. Tepkiler üzerine perde kısa sürede kaldırıldı. Ama orada yaşayanların ne hissettiğini anlatan bir an olarak bende hep akılda kaldı.
Bizde de benzerini görüyoruz. Bazı manzara noktalarına artık fotoğraf için salıncaklar, büyük çerçeveler, renkli şemsiyeler konuyor. Restoranlar tabaklarını önce kameraya, sonra damağa göre düşünüyor. Kafelerin bir köşesi özellikle paylaşılsın diye tasarlanıyor. Bunların hepsini kötü bulduğumu söyleyemem. Bir işletmenin görünür olmak istemesi çok anlaşılır. Ama bir yer kendini sadece objektife göre düzenlemeye başlarsa zamanla kendine özgü olan ne varsa kaybediyor. Fotoğrafa girmeyen sokaklar boşalıyor. Kadraja girmeyen esnaf görünmez hale geliyor. Turizmin sağladığı fayda da sadece birkaç noktada toplanıyor.
Bir de zaman meselesi var. Önceden herkesin bildiği ve fotoğrafı çekilen bir yer varsa, ziyaretçi oraya gidiyor, fotoğrafı çekiyor ve yoluna devam ediyordu. Şimdi bu durum bir tür liste mantığına dönüşmüş durumda. Gezi bir yerleri görmekten çok, bir yerlerin önünde görünmeye dönüştükçe her durak biraz daha kısalıyor. Bir şehirde üç günde on beş noktaya uğrayıp eve döndüğünde o şehre dair aklında neredeyse hiçbir şey kalmayan insanlar tanıyorum. Fotoğraf arşivleri dolu ama anlatacakları bir hikâye pek yok.
Seyahat planlayan biri olarak bu konuda ne yapılabileceğini düşünüyorum. Kesin bir cevabım yok, ama bazı sezgilerim var. Belki programlara bilerek boşluk bırakmak gerekiyor. Hiçbir yere yetişmeye çalışmadan bir meydanda oturmak için, bir çarşıda acele etmeden dolaşmak için ayrılmış zamanlar. Belki bir rehberin en değerli işi, herkesin fotoğraf çektiği noktada değil, ondan birkaç sokak sonra başlıyor. "Şuraya bir bakın" dediği yerde ve sessiz kaldığı anlarda. Belki de ziyaretçiye bir yerin nasıl göründüğünü değil, neden öyle göründüğünü anlatmak, onun gözünü kendiliğinden daha uzun süre orada tutuyor.
Bir de şunu fark ettim: insanlar bir seyahatten döndükten sonra en çok neyi anlatıyor diye dinlediğimde, çoğu zaman fotoğrafta olmayan şeyler çıkıyor ortaya. Bir lokantada yan masadakilerle yapılan bir sohbet, sabah erkenden fırının önünde duyulan koku, yağmur yüzünden girilen ve hiç planlanmamış küçük bir müze, yolda kaybolup bulunan bir sokak. Bunların çoğunun fotoğrafı yok, olsa da pek bir şey anlatmazdı.
Belki de bir seyahatten aklımızda kalanlar, kaydetmeye fırsat bulamadığımız şeyler oluyor. Kaydetmek aklımıza gelmeyecek kadar içinde olduğumuz anlar.
Bu yazıyı bitirirken kimseye telefonunu cebine koymasını söylemek istemiyorum. Ben de koymayacağım. Ama bir dahaki seyahatimde, bir manzaranın karşısına geçtiğimde, telefonu kaldırmadan önce birkaç dakika sadece bakmayı denemek istiyorum. Belki fotoğraf yine çekilir, belki çekilmez. Ama sanırım o birkaç dakika, oradan götüreceğim en kalıcı şey olacak.